Yumurta büyütücü iğneler (gonadotropinler) enjeksiyon olarak yapılan yumurtlama ilaçlarıdır. Yumurta büyütücü iğneler tek başına yumurta büyütücü hormon (FSH) veya beraberinde lüteinizan hormon (LH) içerirler. FSH ve LH hormonları normalde doğal olarak hipofiz bezinden salgılanırlar. Bunlarla ilişkili bir başka ilaç da yapısal olarak LH’ya benzeyen ve adet ortasında yumurta kesesinin çatlamasına (yumurtlama) sebep olan insan koryonik gonadotropinidir (hCG).
Yumurta büyütme iğneleri, yumurtlama problemi olan kadınlarda yumurtaları büyütmek için kullanılır. Ayrıca tüp bebek veya aşılama yöntemlerinin uygulandığı kadınlarda çok sayıda yumurta geliştirmek için de kullanılırlar. Yumurta keseleri olgun büyüklüğe erişince sıklıkla yumurtlamayı tetiklemek için çatlatma iğnesi (hCG) kullanılır. Elimizde ticari olarak değişik birçok yumurta büyütücü iğne vardır ve bir kısmı da henüz araştırma geliştirme aşamasındadır. Yumurta büyütücü iğneler kullanılırken yan etki riskini en aza indirmek için hastaların dikkatli bir şekilde takip edilmeleri gerekir.
1. Yumurtalıkların aşırı uyarılması
Yumurtlama veya yumurta toplanması sonrasında yumurtalıklarda büyüme olması ve karında su birikmesine yumurtalıkların aşırı uyarılma sendromu (OHSS) denir. OHSS hafif veya şiddetli olabilir. Hafif şekli yumurta büyütme tedavilerinin %10-20’sinde oluşur ve yalnızca bir miktar rahatsızlığa neden olur. Hemen daima komplikasyon gelişmeden iyileşir. Şiddetli şekli tedavilerin yaklaşık %1’inde oluşur. Aşırı uyarılma ihtimali polikistik over sendromu olan (PCOS) ve gebelikle sonuçlanan tedavilerde daha fazladır.
Şiddetli OHSS’de pıhtılaşmaya bağlı damar tıkanıklığı, böbrek yetmezliği, yumurtalığın burkulması, göğüste ve karında sıvı toplanması ve nadiren ölüm bile oluşabilir. Şiddetli vakalarda takip için hastaneye yatmak gerekir ancak durum geçicidir ve genellikle sadece bir iki hafta sürer. Arada sırada şikayetleri azaltmak için fazla suyun alınması ihtiyacı doğar. Şiddetli uyarılma açısından yüksek riskli olan hastaların çoğu sık ultrason ve kan tetkikleri yapılarak saptanırlar. Kandaki estradiol seviyeleri çok hızlı yükseliyorsa veya çok yüksekse şiddetli uyarılmayı önleme stratejilerinden birisi yumurta büyütücü ilaçları kesip çatlatıcı iğneyi de estradiol seviyesi duraklayana veya düşene kadar ertelemektir. Alternatif olarak çatlatıcı yapılmaz ve bu yüzden yumurtlama da olmayacağı için şiddetli uyarılma önlenmiş olur. Yumurtalıkların aşırı uyarılma ihtimalinin yüksek olduğu bazı tüp bebek denemelerinde çatlatıcı iğne yapılıp yumurtalar toplanabilir ve tüm embriyolar gelecekte kullanılmak üzere dondurulabilirler.
2. Çoğul gebelik
Yumurta büyütücü ilaçlar kullanılarak elde edilen gebeliklerin %30’u çoğuldur. Kısırlık ilaçlarının kullanılmadığı gebeliklerde bu oran %1-2’dir. Çoğul gebelik riski tüp bebek denemelerinde transfer edilen embriyo sayısına ve yumurtlama tedavilerinde olgun yumurta sayısına bağlıdır. Bu gebeliklerin çoğu ikiz olmasına rağmen önemli bir yüzdesi (%5 kadarı) üçüz ve üzeridir. Tek gebeliklerle karşılaştırıldığında çoğul gebeliklerde gebelik kaybı, erken doğum, bebeklerde anormallikler, çok erken doğuma bağlı sakatlıklar, gebelikte ortaya çıkan yüksek tansiyon, kanama ve diğer önemli komplikasyonların riski artmıştır. Genel olarak şiddetli komplikasyon riski gebelik sayısı arttıkça yükselir. Bazı çalışmalarda tek gebeliklerde bile düşük doğum ağırlıklı bebeklerin sayısının arttığı iddia edilmiştir.
3. Dış gebelik
Genel toplumda kendiliğinden oluşan gebeliklerin %1-2’si dış gebelik iken yumurta büyütücü iğnelerle oluşan gebeliklerde bu oran biraz daha fazladır. Dış gebelik ilaç veya ameliyatla tedavi edilir. Bazen dış gebelik rahim içi gebelikle birlikte oluşur; bu duruma heterotopik gebelik denir ve tanı konması zor olabilir.
4. Yumurtalık burkulması
Yumurta büyütücü ilaçların kullanıldığı denemelerin %1’inden daha azında yumurtalık burkularak kendi kan akımını kesebilir. Yumurtalığı düzeltmek veya almak için ameliyat gerekir.
5. Yumurtalık kanseri
Eski çalışmalar yumurtlama ilaçları kullanmış kadınlarda yumurtalık kanseri riskinin arttığını ortaya atmışlarsa da yeni çalışmalar böyle bir ilişki göstermemiştir. Genel olarak yumurtlama iğnelerinin yumurtalık kanseri riskini artırmadığı düşünülmektedir.
6. Hamilelikte problem yaşama
Yumurta büyütme iğneleri ile oluşan gebeliklerin büyük bir çoğunluğu tamamen normal geçmesine rağmen son zamanlarda yapılan çalışmalar gebelikte komplikasyon çıkma ihtimalinin bir miktar arttığını düşündürmektedir. Bu hamileliklerde gebeliğe bağlı yüksek tansiyon ve plasentanın erken ayrılması riski artabilir. Risklerin yumurta büyütücü ilaçlara mı bağlı olduğu yoksa kısırlığın kendisi nedeniyle mi olduğu çok net değildir.
